De strijd verplaatst…

Reeds eerder geplaatst op 12 april 2014


Sinds mensenheugenis is er strijd en oorlog geweest. Oorlogen tussen krijgsheren en oorlogen tussen naties. En altijd was dit strijd die werd uitgevoerd door mensen; strijd van man tot man en later strijd op steeds grotere afstand van elkaar. De tegenstanders kennen elkaar niet, ook al hebben ze wel een voorstelling van wie `de vijand´ is. Op één of andere manier lijkt het gemakkelijker te zijn om in strijd te blijven, wanneer je je tegenstander niet kent. Zodra de strijd zich echter naar binnen verplaatst, zoals dat bij sommigen zich in de vorm van post traumatische stress voordoet, lijkt de strijd een strijd zonder einde te zijn geworden. De onbekende tegenstander lijkt zeer nabij, en tegelijkertijd onverslaanbaar.

Tussen Scylla en Charybdis

In de Odyssee verhaalt Homerus over de lotgevallen van Odysseus die, terugkerend van de Trojaanse oorlog, op talloze manieren op de proef wordt gesteld.

Als ik de terugkeer van Odysseus naar huis beschouw als symbolische reis voor de moeilijkheden die een mens in het leven kan tegenkomen, die hem uiteindelijk de mogelijkheid geven een vollediger mens te worden, dan is de beproeving van Scylla en Charybdis hét voorbeeld van één van de zwaarste beproevingen: het moeten kiezen uit twee kwaden.

Het barre land

Begin december is de tijd waarin de aarde zich voorbereidt op de winter, maar eigenlijk nog veel meer op de periode die daarna komt: het voorjaar. Iedere keer wanneer ik me daarvan bewust word, merk ik hoe veel ruimte het geeft om aandacht te geven aan de winter in de context van het komende voorjaar. Alles wat er dan aan verlies en vergankelijks in de winter gebeurt, krijgt in het licht van het voorjaar een andere betekenis. De blaadjes vallen van de bomen om plaats te maken voor de nieuwe, de zaden die in de grond vallen vergaan om zich te transformeren tot nieuwe planten, de kou brengt de natuur tot een vertraging waarin het nieuwe leven zich kan voorbereiden op de groei.

Penelope: a waiting army´s wife?

Deze blog schrijf ik voor hen die net als Penelope, de vrouw van Odysseus, thuis bleven toen de held op reis ging. Voor hen die niet meegingen, maar wachtten op de terugkeer van hun held.  Ik schrijf om hen mee te nemen in het verhaal over het wachten en de betekenis die in dit wachten ligt besloten. En vooral over het wachten dat niet kan bestaan zonder degene op wie gewacht wordt. Ik schrijf dus eigenlijk over de verbondenheid in het wachten.

Maakt PTSS deel uit van jouw leven?

Deze blog is vooral geschreven voor hen die zelf geen PTSS hebben. Als er al duizenden mensen met PTSS in Nederland zijn, dan is het aantal mensen die met PTSS te maken hebben in hun omgeving het veelvoud daarvan.  Elk van hen heeft een eigen en individuele relatie met de persoon die PTSS heeft; als ouder, verzorger, kind, broer, zus, vriend, vriendin, collega, werkgever, buurman, familielid, huisarts, therapeut, psychiater, en ga zo maar door. In veel gevallen hebben deze mensen niets of weinig te maken met de situatie waarin de traumatische ervaring heeft plaatsgevonden, maar bestond de relatie met de persoon al wel veel langer. In misschien wel evenveel situaties is er sprake van een secundaire betrokkenheid omdat het eigen beroep de context vormt voor de traumatische ervaring.

Ik schrijf in deze blog niet voor de mensen die een primaire betrokkenheid hebben als dader of veroorzaker van geweld of misbruik of ongeluk. Wellicht dat ik een keer zo ver kom, maar zo ver is het nog niet. Hoewel ik niet uitsluit dat de boodschap in deze blog vooral hen zal raken, en met enige kans zelfs zal raken in hun hart. En dan is mijn doel bereikt, zoals aan het eind van dit verhaal zal blijken.

Voorbij PTSS

Hoe kom je af van PTSS?  Dat was de vraag van een lezer naar aanleiding van mijn vorige blog. Mijn antwoord luidde `het hangt er vanaf hoe je er naar kijkt´. Dat antwoord heeft toelichting nodig die ik hier, op deze plek, graag wil geven.

Inmiddels is alles wat er te zeggen valt over PTSS misschien al wel een keer gezegd. Er zijn vele voorbeelden van uitgebreide en diepgaande onderzoeken die vooral veel materiaal verzamelen om met behulp van het statistisch gemiddelde oorzaak en gevolg te verbinden tot een behandelbaar verschijnsel.

Ik kan echter PTSS zoals die door militairen na uitzending wordt beleefd, in veel gevallen maar op één manier duiden, namelijk als het gevolg van een fundamentele beschadiging van de veilige bestaansgrond van de ziel.

TE ERG OM TE VERGETEN, EN TE ERG OM ZICH TE HERINNEREN

In zo´n paradoxale situatie als door de titel wordt weergegeven, komen mensen soms terecht die iets ingrijpends en verbijsterends hebben meegemaakt. Dit kan op vele manieren zijn gebeurd. Wie het niet heeft meegemaakt, kan slechts proberen zich een voorstelling te maken van het onvoorstelbare. Tegelijkertijd hoeft de gebeurtenis niet perse te voldoen aan het `onvoorstelbare´. Het kan een simpele beleving zijn, een klein moment, op een onverwachte plaats, zoals van de soldaat die een trauma opliep toen hij even een blik opving in de ogen van een moeder die een kind in haar armen hield.

HERKENNING, MAAR GEEN ERKENNING...

Gisteren was het Veteranendag. Een dag waarop iedereen in Nederland die dit wil waardering kan uiten voor de militair die in oorlogsgebied is geweest.

Ik was daar getuige van een kort gesprekje tussen een veteraan in actieve dienst en een oudere, inactieve, veteraan. Het onderwerp was `agressie´. De aanleiding was een bericht van enkele dagen geleden over het ontslag van een militair als gevolg van agressief gedrag.

`Wat is dat nou! Sla je iemand, en dan heb je meteen PTSS´ zei de actieve veteraan; waarop de oudere, inactieve veteraan slechts zweeg.

Voor mij was dit korte gesprekje aanleiding om weer eens in de pen te klimmen. 

DE WIL TOT SAMENLEVEN

"On the battlefield, the military pledges to leave no man behind. As a nation, let it be our pledge that when they return home, we leave no veteran behind" - Dan Lipinski*

Deze uitspraak van Dan Lipinski, een Amerikaans politicus, heeft me aan het denken gezet. Het is nogal wat om te beseffen dat zo´n oproep kennelijk nodig is. Tegelijkertijd besef ik dat deze uitspraak verwijst naar een groot en onvervreemdbaar goed, naar een waarde die door militairen vaak beter wordt beseft dan door wie dan ook: de waarde van de wil tot samenleven.

Wie militair is of is geweest, weet dat onderlinge verbondenheid en kameraadschap boven alles staat. Dat het individuele belang niet boven het gezamenlijk belang uit mag stijgen. Deze waarde van verbondenheid heeft mogelijk alles te maken met de aard van de werkzaamheden van een militair. `Niemand achterlaten` is van levensbelang onder oorlogsomstandigheden.

Generaal Tom Middendorp zei deze week:  `dat er veel is wat militairen verbindt: 'Wij dienen en beschermen. Wij gaan naar plaatsen waar niemand anders kan komen. Wij brengen verandering waar andere middelen tekort schieten. Wij strijden wereldwijd tegen terrorisme, beschermen de mensenrechten en schakelen bronnen van onveiligheid uit. Kortom, we zijn wapenbroeders en dat moet zo blijven.'

Ik vraag me af of diezelfde verbondenheid na de terugkeer van een uitzending, niet even goed van levensbelang is.

ONVOLTOOIDE VERHALEN

Er zijn helden en helden. Men zegt wel dat `echte´ helden hun leven in de waagschaal zetten voor iets dat ze hoger achten dan hun eigen leven. Echte heldhaftige momenten zijn, zo bezien, zeldzaam in een mensenleven. En vele helden zijn er wellicht niet meer omdat zij inderdaad hun held-zijn bekochten met de dood. Maar hiermee is het verhaal over helden niet af. Er zijn meer scenario´s te bedenken die even realistisch zijn, maar waarin de afloop anders is. Zo is er het scenario van de held die moet zien dat een ander niet door hem gered kan worden. Of het scenario van de held die middenin zijn heldendaad zelf gewond raakt, en op moet geven. Krijgen deze `onvoltooide heldendaden´ eigenlijk wel een plaats in de levens van hen die dit overkomt?  Of leven zij verder als `onvoltooide verhalen´?  Ik vermoed dat het antwoord aan sommigen wel bekend is. 

DE PARADOX van een passie

Deze week was hij groot nieuws. Hij wordt de `dutchbatter´ genoemd. En iedereen heeft het `P´ woord nu wel een paar keer gehoord: ptss. Wat het is, is denk ik niet veel duidelijker geworden aan de meeste mensen. Wel zullen sommigen denken dat je als soldaat ptss kan krijgen.

Dat er vele mensen, die geen soldaat zijn, ptss hebben, maakt het onderwerp er niet eenvoudiger op. Want ook al heeft hij zijn `zaak´ nu gewonnen, dan blijven er nog duizenden over die ptss oplopen en ook altijd op zullen lopen, maar geen soldaat zijn.

En toch heeft hij een goede zaak verricht. 

HAD ODYSSEUS PTSS?

Verhalen vertellen doet iedereen. Sommigen van ons zijn grote vertellers, anderen houden het bij bescheiden verhalen, maar verhalen vertellen doen we allemaal. Sommigen denken dat het verhaal de waarheid moet zijn. Zij proberen hun verhaal van zoveel mogelijk feiten te voorzien. Anderen gaat het meer om het smeuïge karakter van het verhaal. Zij vinden het belangrijk dat de luisteraar geniet.En maar weinig mensen beseffen dat hun verhalen een diepere laag in zich dragen. Een laag die we soms wel vermoeden, maar nooit helemaal direct begrijpen.Er is een prachtig boek vol met verhalen, verteld door militairen die in Srebrenica waren tijdens de oorlog. Het prachtige heeft niet te maken met de feiten van de verhalen. Wat ik hiermee wel wil zeggen, kan ik het best illustreren aan de hand van een voorbeeld.

PTSS en vertrouwen

Vandaag zal ik schrijven over PTSS. Niet over wat we denken dat het is, maar over wie er mee te maken krijgt. Over de militair die na een uitzending te maken krijgt met verschijnselen in zichzelf waarmee hij een omgang zoekt te vinden.

Voor dat ik begin wil ik een kleine introductie geven. Het onderwerp is immers langzamerhand zo beladen geworden, dat we er met elkaar nauwelijks meer over kunnen praten.

Zo´n beladenheid heeft vaak te maken met `onverdraaglijkheid´. En met dit laatste bedoel ik niet een soort morele onverdraagzaamheid, maar letterlijk dat de gedachte aan PTSS voor sommigen niet te verdragen is.  Als reactie kan iemand het onderwerp dan willen ontkennen, of, als andere mogelijkheid, er zelfs tegen willen strijden of er agressief op reageren. Dit geldt zowel voor hen die PTSS hebben, als ook voor hen die het niet hebben.

GEWOND, maar niet verslagen

Vulneratus nec victus - gewond, maar niet verslagen is de spreuk die op het draaginsigne gewonden staat. Vandaag laat ik me door deze spreuk inspireren.

Het militaire vak is in een bepaald opzicht te vergelijken met dat van een politieman, een brandweerman, maar ook van een chirurg of een dominee.

Iemand wordt tot zo´n vak geroepen. Roeping om je ideaal te verwezenlijken en om je in te zetten voor een doel. Ik denk dat al deze beroepen dit met elkaar gemeen hebben, ook al geldt het zeker niet voor ieder die zo´n vak kiest.

HEIMWEE, na de terugkeer...

In mijn vorige blog schreef ik over afscheid als een proces van voorbereiding op een nieuwe situatie. Door het proces van afscheid mee te maken als een overgang naar nieuwe dimensies, kan je oude identiteit ook bewuster worden losgelaten of, beter gezegd, worden opgenomen in je nieuwe. De gevolgen van dit proces zijn bij een militaire uitzending tamelijk complex.  In deze blog wil ik daarom samen met u het proces nog wat verder onderzoeken. Ik betrek er deze keer ook de terugkeer bij. Wordt de terugkeer naar huis voor de thuisblijvers meestal gezien als het einde van een periode, voor de thuiskomer is het veeleer het begin van een nieuwe periode die zich kenmerkt door verandering en zelfs opnieuw afscheid nemen.

In de verhalen van militairen na terugkeer van een uitzending wordt gesproken over je minder aangepast voelen aan de `oude´ omgeving; en omgeving die na de terugkeer opeens niet meer zo vertrouwd voelt.

Wat is er dan eigenlijk aan de hand?

AFSCHEID: bij vertrek, en bij terugkeer...

Een woord met een beladen betekenis. `Afscheid´ als een moment in je leven waar je tegen op ziet, maar waar je niet om heen wilt en meestal niet om heen kunt. Als je het ontloopt of vermijdt, dan knaagt dit aan je geweten en blijft het je lange tijd bezig houden, alsof je iets hebt nagelaten. Geen afscheid kunnen nemen, is als een eeuwig onvoltooide handeling.Ondanks alle gevoelens die alleen al door het woord zelf worden opgeroepen, wil ik toch een stukje schrijven over afscheid. Niet zo maar over afscheid, maar over afscheid bij terugkeer. Over de militair die op uitzending is geweest en na langere tijd terugkeert. Misschien bent u verrast dat dit met afscheid te maken heeft? Als u een poosje met me meeleest, kunnen we misschien iets gaan ontdekken over de betekenis van afscheid bij terugkeer. En misschien iets gaan ontdekken van de relatie die er bestaat tussen afscheid en terugkeer.

ERG

Als ik lang naar een vaak gebruikt woordje kijk, dan verlies ik soms het gevoel voor de betekenis ervan.  Zo is het ook met het woordje `erg ´.  Hoe vaak gebruik ik het niet, vrijwel gedachteloos. Terwijl ik dan toch wil aangeven dat iets `erg´ is. Maar wat zeg ik dan eigenlijk?  Waaraan geef ik dan eigenlijk uitdrukking? Zelfs het etymologisch woordenboek biedt me dit keer geen uitkomst: de herkomst is nog niet ontdekt. De betekenis van het woord is wel bekend: slecht, laf, verkeerd.

Zo te zien gaat het dus over de dingen die niet stroken met verwachtingen. Er is geschoktheid, een bepaald gevoel van perplexiteit, dat hieruit spreekt.Ik stel me dan ook voor hoe iemand er uit ziet, die net iets heeft gehoord of gezien wat hem perplex doet zijn, en daarbij het hoofd schudt en stil voor zich uit spreekt `goh, dat is erg…´.Daarna moet er nog wel iets gebeuren, want met het uitspreken komt ook het gevoel en dat wil benoemd worden, verwerkt worden.Er is ook een `erg´ wanneer iemand anders iets heeft meegemaakt, en de spreker niet. Daarin hoor ik `gelukkig is dat mij niet overkomen´. Of soms hoor ik daarin `het is toch verschrikkelijk dat dit gebeuren kan, dat zou niet mogen´. Beide varianten maken het beeld van wat `erg´ is, vollediger; en voegen er een dimensie aan toe.Die extra dimensie is de reden waarom ik schrijf over `erg´.

MOED

Moed is geen geweten, maar een besluit. Moed is geen mening, maar een daad.

Zo bezien zijn er misschien niet zo zeer moedige `mensen´, als wel moedige `momenten´. Het vraagt immers nogal wat, om tegelijkertijd angst te kennen en te erkennen, én toch kordaat op te treden. Volgens het etymologisch woordenboek stamt het woord kordaat af van `cordatus´ (Latijn) en betekent het `direct, verstandig, naar inzicht´. Ook het woordje `cordis´ wat hart betekent, komt hierin terug. Je zou kunnen zeggen dat ware moed uit volle overtuiging en, zonder tussenkomst van afwegingen, direct handelen is. 

Ik denk dat bijna iedereen zich daarbij wel iets kan voorstellen. Het roept bewondering op als iemand `moedig in het water springt om een ander te redden´. We beseffen op die momenten dat zo iemand zich geroepen wist, dat iemand de stem van zijn hart volgde, en dat naar deze stem bovenal werd geluisterd.
Achteraf iemand prijzen of bedanken voor zijn of haar moed, roept dan ook meestal gevoelens van verlegenheid of bescheidenheid op. Iemand die een moedige daad heeft verricht, wimpelt de eer en lofprijzingen af.
In deze betekenis hoort het `zich moedig gedragen´ bij het oerbeeld van de `Krijger´. De `Krijger´ die handelt in dienst van het goede en die zich slechts dan inzet wanneer hij weet dat het goede gedaan kan worden. 

Uit deze omschrijving blijkt iets van het nobele en het verhevene van de drijfveren van een `Krijger´. Iets ook van de bereidheid om, ten koste van zichzelf, zich in te zetten voor de goede zaak. Iets ook van het besef dat de eigen dood beter is dan te falen in het nastreven van de goede zaak.
Het embleem van het 101 Geniebataljon heeft als opschrift `Aut bene, aut non´ (doe óf het goede, óf niets). Deze spreuk beschrijft ten volle het beeld van de Krijger. 

Dit brengt me op het punt waar ik graag wilde aankomen, in mijn onderzoek naar de symbolische betekenis van post traumatische stress. 

ECHTE EN ONECHTE VREDE

Geschreven voor allen die vochten voor vrede, maar in een  oorlog terecht kwamen die in hen zelf wordt gevoerd. Deze oorlog noemt men ptss.

Ik neem je vandaag mee om een spoor van gedachten te volgen. Waar het spoor heen leidt weet ik niet… maar als we het samen volgen, zullen we ook samen ontdekken waar we zijn als we aangekomen zijn…

`Er bestaat een vrede die elk begrip te boven gaat. Dit is de vrede die woont in de harten van mensen die in de eeuwigheid leven`. Wanneer je zoiets leest dan kan je dat niet met je verstand begrijpen.
Maar als jet het dan toch wilt vatten, lees dan met me mee…

Want dan, plotsklaps, is de rust verstoord  …. Net was het er nog: rust, harmonie, vreugde, gevoel van vrijheid. En nu, opeens, is het verdwenen en heeft het plaats gemaakt voor geweld, conflict, bedrog, gebrek aan begrip en onwil. En tussen die twee krachtvelden, tussen die twee tegenstrijdige machten: dáár sta IK.

SYMPTOOM OF SYMBOOL?

Vandaag heb ik gedaan wat ik zelden doe:  ik heb gereageerd op een artikel. 

Het artikel zegt:

`One of the major topics addressed in this report is the stigma associated with psychological disorder within police culture.´

Ik werd getroffen door de bovenstaande zin. Op een bepaalde manier riep deze zin de behoefte in mij op om te reageren. Ik ben al jaren op zoek naar het `begin van de draad van Ariadne´. Of het nu de politiecultuur is of de militaire cultuur, beide culturen bestaan rondom het archetype van de   `krijger´, de sterke, stoere man die anderen redt. Maar wat gebeurt er als dat beeld wordt aangevuld met het beeld van kwetsbaarheid, van verslagenheid?
Misschien kan er een dialoog over ontstaan? Misschien heeft u andere beelden? Misschien is er meer te ontdekken?  

Dit is wat ik schreef, en ik deel het graag om hopelijk te horen of lezen wat anderen er van vinden.